Dzierzgo??, to bardzo stare miasteczko, le??�?ce u podnó??a urokliwych wzgórz morenowych przeci�?tych wij�?c�? si�? rzek�? o tej samej nazwie. W latach dziewi�?�?dziesi�?tych, ubieg??ego wieku, by??y prowadzone badania archeologiczne w rejonie wsi B�?gart, Nowiny i Mokajny. Efektem prac by??o odkrycie staro??ytnych pomostów. Dwa pomosty znajduj�? si�? w okolicach B�?gart i s�? datowane na 1000 lat, trzeci biegnie na linii Nowiny – Mokajny, jego wiek okre??la si�? na ponad 2500 lat, a wi�?c si�?ga czasów rzymskich. Kolejny pomost to fragment szlaku bursztynowego, jeden z nie wielu dowodów na kontakty miejscowej ludno??ci z Imperium Rzymskim. Archeolodzy niemieccy, przed II wojn�? ??wiatow�?, w tym rejonie znale??li skarb – rzymskie monety. We wczesnym ??redniowieczu, do ziemi dzierzgo??skiej dociera??y wyprawy Wikingów. ??wiadczy o tym znaleziona w pobli??u B�?gart ich ??ód??. W 997 roku, z misj�? chrystianizacyjn�? na t�? ziemi�? przyby?? biskup Wojciech. Misjonarz jednak zosta?? zamordowany przez jedno z pruskich plemion. Biskup sta?? si�? pierwszym polskim ??wi�?tym, a dzi?? patronem ca??ej Europy. W X wieku nad rzek�? Zirgune istnia?? staropruski gród Pomezanów (dzisiejszy Dzierzgo??), le??�?cy na szlaku handlowym prowadz�?cym do Truso. Miejscowa ludno??�? kultywowa??a wiar�? w miejscowego bo??ka Potrimposa. W 1147 roku z nakazu papie??a, na ziemie Prusów ruszy??a pierwsza wyprawa krzy??owa z udzia??em Boles??awa IV K�?dzierzawego. Misja nie przynios??a zamierzonych efektów, Prusowie wrócili do poga??stwa. W 1226 roku Konrad Mazowiecki sprowadzi?? do Polski Zakon Szpitala Naj??wi�?tszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, tj. Krzy??aków. Ich celem by?? podbój i chrystianizacja Prusów. W latach 1233 – 1234 ruszy??a pierwsza wspólna wyprawa do Pomazani. Organizatorem wyprawy by?? margrabia Burhard. Decyduj�?ca bitwa rozegra??a si�? nad rzek�? Zirgune (Dzierzgo??). Zosta??a ona uwieczniona na malowidle ??ciennym w refektarzu Wielkiego Mistrza w Malborku. Kolejna wyprawa zosta??a zorganizowana w latach 1236 – 1238. Kierowana by??a przez margrabiego mi??nie??skiego Henryka. Pogezania i Pomezania zosta??y zdobyte. Krzy??acy zak??adaj�? swoj�? warowni�? na terenie pot�???nego grodziska pod Starym Dzierzgoniem, któr�? Prusowie zdobywaj�? i niszcz�? w czasie pierwszego powstania. Zmusi??o to zakonników do przeniesienia konfraterni do Dzierzgonia. W latach 1247 – 1248 z inicjatywy Mistrza Krajowego Heinricha von Wida, Krzy??acy wybudowali na wzgórzu pot�???n�? warowni�?. Sta??a si�? ona od 1250 roku siedzib�? komturii krzy??ackiej i komtura szatnego, pierwszym by?? Henrich Stange. 7 lutego 1249 roku ko??czy si�? pierwsze powstanie Prusów podpisaniem na zamku dzierzgo??skim uk??adu zwanego „Ugod�? Dzierzgo??sk�?” w obecno??ci legata papieskiego Jakuba z Leodium, pó??niejszego papie??a Urbana IV. Wybuchaj�? kolejne pruskie powstania pod wodz�? Dejmana, nast�?pnie pod dowództwem Skomanda. Le??�?ca u podnó??a zamku osada zosta??a 7 kwietnia 1288 roku podniesiona do rangi miasta. Komtur Helwig von Goldbach wystawi?? akt lokacyjny na prawie che??mi??skim. Dokument zostaje rozszerzony o nowe prawa w 1290 r. W 1409 roku rozpocz�???a si�? wojna polsko – krzy??acka. 15 lipca 1410 roku na polach Grunwaldu rozegra??a si�? najwi�?ksza bitwa ??redniowiecznej Europy, w której wzi�?li udzia?? dzierzgo??scy zakonnicy z komturem Albrechtem von Schwarzburg na czele. Wielki szatny poleg?? w walce. 21 lipca 1410 roku, w drodze na Malbork, król W??adys??aw Jagie????o wkracza do Dzierzgonia i zatrzymuje si�? w zamku. Król przyj�??? delegacj�? miast pruskich mi�?dzy innymi Elbl�?ga, które z??o??y??y ho??d wierno??ci monarsze. W??adz�? nad zamkiem Jagie????o przekaza?? Zbigniewowi z Brzezina i 24 lipca ruszy?? w dalszy pochód na Malbork. W 1411 roku zamek zdobywaj�? Krzy??acy, a w r�?ce polskie ponownie trafia w roku 1414 w czasie „wojny g??odowej”. Z rozkazu króla zamek podpalono. Dzierzgo??ska warownia nie cieszy??a si�? dobr�? s??aw�?. Okre??lano j�? mianem „przekl�?ty zamek”. Opowiada o tym legenda autorstwa polskiego kronikarza Jana D??ugosza „Duchy dzierzgo??skiego zamku”. Upadek konfraterni zmusi?? zakonników do przeniesienia komturii do zamku w Przezmarku. W 1429 r. nast�?puje odbudowa warowni. Za zamku dzierzgo??skim sw�? funkcj�? pe??ni??o 42 komturów. Wielu pó??niejszych Wielkich Mistrzów. Mi�?dzy innymi Luder z Brunszwiku czy Konrad von Wallenrod. Mieszczanie dzierzgo??scy w roku 1440 przyst�?puj�? do Zwi�?zku Pruskiego. W czasie wojny trzynastoletniej zamek ponownie zostaje spalony. Konflikt ko??czy si�? podpisaniem II Pokoju Toru??skiego w 1466 r. Na mocy traktatu Dzierzgo?? zostaje przy??�?czony do Korony i staje si�? miastem granicznym i siedzib�? starostwa. Urz�?d ten piastowali cz??onkowie rodu Ba??y??skich, pó??niej Cemów. Od 1508 roku miasto nazywa si�? Kiszpork. Na podstawie konstytucji sejmowej z roku 1611 funkcja starosty dzierzgo??skiego zostaje po??�?czona z urz�?dem wojewody malborskiego. Dzierzgo?? staje si�? starostwem grodzkim. Na zamku, gdzie rezydowa?? regent, odbywa??y si�? s�?dy dla ca??ego województwa. Jedna z ciekawszych rozpraw odby??a si�? w 1686 r. Kasztelan che??mi??ski Kazimierz Zawadzki stan�??? przed s�?dem grodzkim wraz ze swoj�? poddan�? Ew�? z Waplewa, oskar??on�? o czary i konszachty z diab??ami. Oskar??ona by??a ju?? s�?dzona przed szesnastu laty, ale szcz�???liwie unikn�???a stosu. Tym razem wzi�?ta na tortury, przyzna??a si�? i wyzna??a, ??e bra??a udzia?? w sabacie czarownic i diab??ów na powi??la??skiej ?�ysej Górze, le??�?cej mi�?dzy Blunakami, a Moranami. Ew�? z Waplewa skazano na ??mier�?. W tamtych czasach wierzono, ??e zloty s??ug diab??a odbywa?? si�? w maju. Na pocz�?tku XVIII wieku, w dzierzgo??skim s�?dzie oskar??ono i skazano na stos drug�? kobiet�? – Dorot�? Leczkowsk�?. Rozwój gospodarczy miasteczka zahamowa??y wojny polsko – szwedzkie. Armia Gustawa Adolfa zaj�???a ziemi�? dzierzgo??sk�?. 26 marca 1627 r., w potyczce pod Dzierzgoniem zosta?? rozbity oddzia?? Kossakowskiego, w 1629 r. roty hetmana Koniecpolskiego rozgramiaj�? wojska szwedzkie. Miasteczko prze??y??o wielkie po??ary w latach; 1638, 1647, 1698 i 1730. W Prusach Ksi�???�?cych wybuch??a epidemia d??umy. Zaraza dosz??a do Dzierzgonia. Miasto zosta??o otoczone kordonem sanitarnym i odci�?te od Rzeczypospolitej. W 1772 roku dokonuje si�? pierwszy rozbiór Polski, miasto znalaz??o si�? pod rz�?dami pruskimi. Dzierzgo?? sta?? si�? siedzib�? wielkiego powiatu dzierzgo??skiego, obejmuj�?cego dotychczasowe polskie powiaty; dzierzgo??ski, malborski, sztumski i tolkmicki. W 1815 roku, t�? funkcj�? przej�???o miasto Sztum. W XVII wieku od??y??y plany odbudowy zamku, a nawet na ten cel pojawi??y si�? ??rodki finansowe. Wojewoda malborski, a zarazem starosta Dzierzgo??ski Jan Ignacy B�?kowski zrezygnowa?? z planów restauracji warowni, na rzecz budowy klasztoru reformatów. Akt fundacyjny budowy zespo??u klasztornego zosta?? wystawiony w 1678 roku. Wojna jeszcze raz dotyka nasze miasteczko. W styczni 1807 roku wojska pruskie zosta??y rozbite pod Dzierzgoniem przez Francuzów dowodzonych przez majora Rouguetta. Wojska francuskie zaj�???y miasto, a klasztor sta?? si�? siedzib�? lazaretu. Cesarz Francuzów Napoleon Bonaparte kilkakrotnie wizytowa?? ten szpital. Druga po??owa XIX wieku to ponowne o??ywienie rozwoju miasta. W tym czasie dosz??o do wybudowania kanalizacji, oddano do u??ytku odcinek drogi przecinaj�?cy Wzgórze Zamkowe. Zosta??a zbudowana linia kolejowa na trasie Malbork – Ma??dyty. W miasteczku ukazuje si�? lokalna gazeta „Christburger Zeitung”, uruchomiono równie?? szpital. Nast�?puje te?? dalsza germanizacja tej ziemi, czego dowodem jest przeprowadzony 11 lipca 1920 roku plebiscyt na Powi??lu. W miasteczku za przynale??no??ci�? do Polski g??osowa??o 13 osób, a za Niemcami 2571 mieszka??ców. Na pocz�?tku XX wieku ca??y powiat zostaje przy??�?czony do sieci elektrycznej. Uruchomiona zosta??a gazownia i mleczarnia. Wybudowano wodoci�?gi. Rozwija si�? równie?? cementownia Pennera, która istnia??a na terenie dzisiejszego zak??adu „PREFBUD” przy ulicy Betoniarzy. W styczniu 1945 r. na wie??�? o zbli??aj�?cych si�? wojskach sowieckich w??adze niemieckie podj�???y decyzje o natychmiastowym opuszczeniu miasta. Dzierzgo?? zostaje zaj�?ty 25.01.1945 r. przez wojska II Frontu Bia??oruskiego i powraca do Polski. Zniszczenia wojenne w miasteczku by??y ogromne i si�?ga??y 75%, a liczba mieszka??ców to oko??o 100 osób. Miasto wesz??o w sk??ad powiatu sztumskiego województwa gda??skiego. Do Dzierzgonia przybyli repatrianci ze wschodnich kresów II Rzeczpospolitej, osadnicy z Polski centralnej, przesiedle??cy ukrai??scy z „Akcji W” oraz ludno??�? z „Akcji HT – 1951”. W miasteczku, ju?? w 1945 roku uruchomiono m??yn wodny przy ulicy ??eromskiego, zorganizowano pierwsz�? placówk�? s??u??by zdrowia, szko??�? podstawow�?. W 1946 roku prac�? rozpocz�???y wodoci�?gi i kanalizacja, doprowadzono do Dzierzgonia sie�? elektryczn�? z Miko??ajek Pomorskich. Zacz�???a funkcjonowa�? gazownia, piekarnia, mleczarnia, hotel i gastronomia. Wielk�? inwestycj�? by??o wybudowanie w 1964 roku szko??y podstawowej. W 1972 roku nast�?puje kompleksowa odbudowa centrum miast – Plac Wolno??ci. Dzierzgo?? od 1976 roku wchodzi w sk??ad województwa elbl�?skiego. Rok 1990 to pierwsze wybory do Rady Miasta i Gminy. Zostaje ustanowiono funkcja burmistrza. Nowa reforma administracyjna Polski wesz??a w ??ycie 1 stycznia 1999 i wprowadzi??a trójstopniowy podzia??u terytorialny pa??stwa. Oprócz województw i istniej�?cych od 1990 roku gmin wprowadzono tak??e powiaty. Dzierzgo?? wszed?? w sk??ad najpierw powiatu malborskiego, pó??niej sztumskiego po??o??onego w administracyjnych granicach województwa pomorskiego.

Opracowa??a,

Maria Budzi??ska